Geç Hititler: Hitit İmparatorluğu Yıkıldıktan Sonra Kurulan Şehir Devletleri, Sanatları ve Kaderleri!

Hitit Mirasının Demir Çağı’ndaki Temsilcileri: Geç Hitit Beylikleri

Geç Hitit Devletleri veya Yeni Hitit Devletleri, Anadolu’nun Demir Çağı’nda (yaklaşık MÖ 1200 – MÖ 700) özellikle güney ve güneydoğu bölgelerinde varlık göstermiş, Luvi, Arami ve Fenike dillerini konuşan siyasi oluşumlardır. MÖ 1200’lerde batıdan gelen Ege Göçleri (Deniz Kavimleri) saldırılarıyla büyük Hitit İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra, hayatta kalabilen Hitit unsurları Toroslar’ın dağlık bölgelerine çekilerek burada her biri bağımsız beylikler (krallıklar) kurmuşlardır. Bu devletler, zamanla komşu kültürlerin, özellikle Aramilerin etkisi altına girmiş ve nihayetinde Asur İmparatorluğu tarafından ortadan kaldırılmışlardır.

Geç Hitit Uygarlığı: Sanat, Mimari ve Yazı

Geç Hitit Devletleri, Hitit İmparatorluğu’nun zengin kültürel mirasını Demir Çağı’na taşımışlardır.

• Sanat ve Mimari: Sanat, mimari ve giyim kuşam bakımından Hitit İmparatorluk geleneğini büyük ölçüde sürdürmüşlerdir. Ticaret yollarının kesişiminde yer alan Karkamış gibi kentler, zenginlikleri ve sanat eserleriyle öne çıkmıştır. Geç Hitit sanatının en bilinen örneklerinden biri, Konya Ereğlisi yakınlarındaki İvriz Kabartması’dır. Bu kabartmada Tuvana (Tyana/Kemerhisar) Kralı Warpalawa ile Fırtına Tanrısı Tarhunza (Taru) tasvir edilmiştir. Zamanla Asur sanatının etkisine giren Geç Hitit sanatının son evresinde iki önemli yenilik görülür: Birincisi, “hilani” adı verilen, girişi sütunlu, dikdörtgen planlı bir tür malikane veya saray yapısıdır. İkincisi ise kabartmalı ve üzerinde Luvi hiyeroglif yazılarının yer aldığı mezar stelleridir. Bu steller üzerindeki figürler, toplumun sınıflı yapısını ve en azından elit kesimin okuryazar olduğunu göstermektedir. Mimari ile yontuculuğun (heykel ve kabartma) bir arada kullanılması, sur duvarlarındaki kapıların ve saray cephelerinin kabartmalı taş bloklarla (ortostat) kaplanması bu dönemin önemli özelliklerindendir.
• Yazı: Geç Hitit krallıkları kültürünün ortak bir özelliği, Hitit hiyeroglif yazısının (daha doğru bir ifadeyle Luvi hiyeroglif yazısının) yaygın kullanımıdır. Hitit İmparatorluk Çağı’nda resmi yazışmalarda kullanılan çivi yazısı, bu dönemde anıtsal kabartmalarda yerini hiyeroglif yazıya bırakmıştır.

Coğrafi Dağılım: Önemli Geç Hitit Merkezleri

Geç Hitit Devletleri’nin yayılım sahası, genel olarak Tuz Gölü’nün güneydoğusu ile Fırat Nehri’nin batısı arasında kalan bölgedir. Başlıca Geç Hitit devletleri ve merkezleri şunlardır:

• Tabal: Klasik dönem Kapadokyası’na denk gelir (Kayseri, Aksaray, Niğde, Nevşehir). Başlangıçta 24 yerel krallıktan oluşan bir konfederasyondu.
• Milid (Melid): Başkenti Malatya yakınlarındaki Arslantepe’dir. Önemli ticaret yolları üzerinde bulunuyordu.
• Gurgum: Maraş bölgesidir. Asurlular tarafından ele geçirilince Marqasi Eyaleti adını almıştır.
• Sam’al: Başkenti Gaziantep İslahiye yakınlarındaki Zincirli’dir.
• Karkamış: En güçlü Geç Hitit devleti olarak kabul edilir. Mezopotamya, Anadolu ve Mısır’ı bağlayan yolların kavşağındaydı. Kale ve yukarı şehir kalıntıları Gaziantep Karkamış’ta, aşağı şehir ise Suriye Cerablus’tadır.
• Kummuhu: Klasik dönem Kommagene bölgesidir (Adıyaman civarı).
• Pattin (Unqi): Hatay, Antakya ve Amik Ovası’nı kapsıyordu. Arami etkisine girdikten sonra Unqi adını almıştır.
• Keveh (Que): Ovalık Kilikya (Çukurova) olarak bilinir. Yazıtlarda Danuna ülkesi olarak da geçer. Adana ve Tarsus bu ülkedeydi. Karatepe-Arslantaş (Azatiwataya) bu birliğe bağlı önemli bir müstahkem mevkiydi.
• Hilakku: Dağlık Kilikya’dır (Taşeli Platosu).

Geç Hitit Devletleri Listesi (Kuzey ve Güney Grupları)

Geç Hitit Devletleri, genellikle yöneticilerinin kökenine göre iki ana grupta incelenir:

• Kuzeyde Yer Alan Grup (Hitit Kökenli Hükümdarlar): Tabal (Tyanitis/Tuvana Krallığı, Tunna, Hupisna gibi kentleri içerir), Kammanu (Arslantepe), Hilakku, Keveh, Gurgum, Kummuhu, Karkamış.
• Güneyde Yer Alan Grup (MÖ 1000 Civarı Arami Kökenli Hükümdarlar): Bit Gabbari (Sam’al ile), Bit-Adini (Til Barsip ile), Bit-Bahiani (Guzana ile), Unqi veya Pattina (Kinalua/Tell Tayinat ile), Ain Dara, Bit Agusi (Arpad, Halep ile), Hatarikka-Luhuti, Hama.

Tarih Sahnesinde Geç Hititler: Büyük Güçlerle İlişkiler ve Sonları

• Hitit Sonrası Dönem ve Deniz Kavimleri: Büyük Hitit Devleti’nin MÖ 1185/1178 civarında yıkılmasıyla (son hükümdar II. Şuppiluliuma), Anadolu’da büyük bir güç boşluğu oluştu. Deniz Kavimleri’nin yarattığı kargaşa tüm Doğu Akdeniz’i etkiledi. Mısır Firavunu III. Ramses’in Medinet Habu yazıtlarında Hatti, Kode, Karkamış, Arzava gibi ülkelerin bu istilalarla sarsıldığı anlatılır. Ancak Karkamış gibi bazı merkezler yıkılmamış, I. Şuppiluliuma’nın oğlu Piyassili’nin soyundan gelen krallar burada hüküm sürmeye devam etmiştir. Bu dönemde Bronz Çağı sona ermiş, Demir Çağı başlamıştır.
• Assur ve Urartu Yükselirken Geç Hititlerin Mücadelesi: Hitit İmparatorluğu’nun yıkılmasının ardından, Mezopotamya’da Asur Devleti ve Doğu Anadolu’da Urartu Krallığı giderek güçlenmiştir. Geç Hitit Devletleri, bu iki büyük gücün arasında varlıklarını sürdürmeye çalışmışlardır.
  • Erken Asur Etkileşimleri: Asur kralları I. Tukulti-apil-Eşarra (Tiglatpileser I, MÖ 1114-1076) Milid, Karkamış ve Kummuhu üzerine seferler düzenleyerek bu devletleri haraca bağlamıştır.
  • Yeni Asur Dönemi ve Artan Baskı: II. Aşşur-nasir-apli (MÖ 883-859) ve özellikle III. Şulmanu-aşared (Şalmanezer III, MÖ 858-824) dönemlerinde Asur, Geç Hitit ve Arami devletleri üzerine sayısız sefer düzenlemiştir. Karkamış, Sam’al, Pattin, Gurgum, Kummuhu, Keveh ve Tabal gibi devletler sık sık Asur ordularıyla karşı karşıya gelmiş, haraca bağlanmış veya doğrudan Asur eyaleti haline getirilmiştir. Ünlü Karkar Savaşı (MÖ 853), Asur’a karşı kurulan büyük bir koalisyonla yapılmış ancak kesin bir sonuç alınamamıştır.
  • Urartu Etkisi: Asur’un zayıfladığı dönemlerde Urartu Krallığı (özellikle Kral Minua ve I. Argişti dönemleri) güçlenerek Doğu Anadolu ve Kuzey Suriye’ye doğru yayılmış, Milid ve Kummuhu gibi Geç Hitit krallıklarını haraca bağlamıştır.
  • Sonun Başlangıcı: III. Tukulti-apil-Eşarra (Tiglatpileser III, MÖ 745-727) döneminde Asur, Urartu ve müttefiki Geç Hitit devletlerini yenilgiye uğratarak bölgedeki hakimiyetini kesinleştirmiştir. Bu dönemden sonra Geç Hitit devletleri birer birer Asur eyaletlerine dönüştürülmüş ve MÖ 7. yüzyılda siyasi varlıkları tamamen sona ermiştir.

Geç Hitit Devletleri, Hitit kültürünü ve Luvi dilini Demir Çağı’na taşıyan önemli bir köprü görevi görmüş, sanatları ve mimarileriyle kendilerinden sonraki medeniyetleri de etkilemişlerdir.

 

 Blog metinlerimizi beğendiyseniz, asıl macera Anlatika Mağaza‘da sizi bekliyor!

Yüzlerce e-kitap arasından size hitap edeni bulun ve okuma listenizi hemen zenginleştirin. Yeni yazarlar, farklı konular ve sınırsız bilgi… Hadi, Keşfet!

 Anlatika E-Kitap Dünyasına Adım Atın: https://www.shopier.com/anlatika