‘Turkey’ mi ‘Türkiye’ mi? Ülkemizin Adının Tarihsel Kökenleri, Anlamı ve Uluslararası Değişimi!

Bir Adın Binlerce Yıllık Serüveni: “Türk” Kelimesinden Uluslararası Arenada “Türkiye”ye

Türkiye Cumhuriyeti’nin adı, kökeni yüzlerce yıl öncesine dayanan ve farklı dillerde çeşitli dönüşümler geçirmiş zengin bir geçmişe sahiptir. “Türk” adından türeyen bu isim, zamanla Batı dillerinde “Turkey” olarak yerleşmiş, ancak Türkiye’nin 2021’de Birleşmiş Milletler nezdinde yaptığı resmi başvuru ile uluslararası alanda “Türkiye” olarak kullanımı yaygınlaşmaya başlamıştır.

“Türkiye” Adının Kökeni ve Anlamı (Etimoloji ve Toponimi)

“Türkiye” adı, Eski Fransızca “Turquie” kelimesi aracılığıyla Orta Çağ Latincesindeki “Turchia” veya “Turquia” formlarından türemiştir. Bu Latince formlar ise Orta Çağ Yunancasında “Türk” anlamına gelen “Τούρκος” (Tourkos) kelimesinden türetilen “Τουρκία” (Tourkia) kelimesinden gelmektedir. “Tourkos” kelimesi de Latinceye “Turcus” (bir Türk, Türk’e ait) olarak geçmiştir. “Türkiye” adının İngilizcedeki ilk kayıtları Orta İngilizce dönemine (Chaucer, yaklaşık 1369, “Turkye”, “Torke” şeklinde) dayanır. Osmanlı İmparatorluğu da çağdaşları tarafından yaygın olarak “Turkey” veya “Turkish Empire” (Türk İmparatorluğu) olarak anılmıştır.

Nihayetinde bu isimlerin tamamı, ilk olarak 6. yüzyıla ait Bugut Yazıtı (çoğul haliyle “türküt”) ve Hüis Tolgoy Yazıtı’nda (“türǖg”), daha sonra ise 8. yüzyıla ait Orhun Yazıtları ve Tariat Yazıtları’nda (“türük” ve “türk” – 𐱅𐰇𐰼𐰜 şeklinde) kaydedilen “Türk” öz adlandırmasından (otonominden) kaynaklanmaktadır.

İngilizcede “Turkey” (Orta Çağ Latincesi Turchia/Turquia’dan) adı, “Türklerin ülkesi” anlamına gelir. Modern İngilizcedeki “Turkey” yazılışı en az 1719’a kadar uzanmaktadır.

Resmi Ad Olarak “Türkiye Cumhuriyeti” ve Uluslararası Tanınma

Türkiye, 29 Ekim 1923’te cumhuriyetin ilanıyla birlikte resmi adını “Türkiye Cumhuriyeti” olarak benimsemiştir. Ancak 2021 yılında Birleşmiş Milletler (BM) aracılığıyla, uluslararası alanda kullanılan İngilizce yazılışını “Turkey” yerine “Türkiye” olarak değiştirmiştir.

• Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ve “Made in Türkiye”: 4 Aralık 2021’de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından yayımlanan bir genelge ile ihraç ürünlerinin “Made in Türkiye” olarak etiketlenmesi çağrısında bulunulmuştur. Genelgede ayrıca, diğer resmi iletişimlerde “Turkey”, “Türkei”, “Turquie” gibi ifadeler yerine “Türkiye” ifadesinin kullanılması konusunda gerekli hassasiyetin gösterileceği belirtilmiştir. Genelgedeki resmi gerekçe, “Türkiye” ifadesinin “Türk milletinin kültür, medeniyet ve değerlerini en iyi şekilde temsil ve ifade etmesi” olarak açıklanmıştır. TRT’ye göre, bu değişikliğin bir nedeni de İngilizcede aynı adı taşıyan hindi kuşuyla olan olumsuz çağrışımlardan kaçınmaktır.
• Birleşmiş Milletler’e Kayıt: Ocak 2022’de hükümetin “Türkiye” adını BM’ye kaydettirmeyi planladığı bildirilmiştir. Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun 31 Mayıs 2022’de BM’ye ve diğer uluslararası kuruluşlara “Türkiye” adının kullanılması talebiyle mektuplar gönderdiği ve BM’nin bu talebi kabul ederek isim değişikliğini uyguladığı TRT World tarafından duyurulmuştur.
• ABD’nin Tutumu: 5 Ocak 2023’te bir ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, Coğrafi İsimler Kurulu’nun hem “Turkey” hem de “Republic of Turkey” yazılışlarını, Amerikan kamuoyu tarafından daha yaygın anlaşıldığı için konvansiyonel isimler olarak koruduğunu açıklamıştır. Bakanlığın çoğu resmi diplomatik ve ikili ilişkilerde, kamu iletişimleri de dahil olmak üzere “Türkiye” yazılışını kullanacağı, ancak daha geniş kamu anlayışına hizmet ediyorsa konvansiyonel ismin de kullanılabileceği belirtilmiştir.

Türk imlasına uygun olarak, ismin büyük harflerle yazılışında tercih edilen şekil, noktalı büyük İ harfi ile TÜRKİYE‘dir.

Tarihsel Kaynaklarda “Türk” ve “Türkiye” Adının İzleri

• Türk Kağanlıkları ve Çin Kaynakları: “Türk” veya “Türük” teriminin bir öz adlandırma olarak ilk kaydedilmiş kullanımı, Orta Asya’daki Göktürklerin (Semavi Türkler) Eski Türkçe yazıtlarında (yak. MS 735) bulunmaktadır. “Türk” öz adlandırması, MS 6. yüzyılda Göktürklere atıfta bulunarak kullanılmıştır. İşbara Kağan’ın MS 585’te Sui İmparatoru Wen’e yazdığı bir mektupta kendisini “Büyük Türk Kağanı” olarak tanımladığı belirtilir. Bu ismin erken bir formu, Çinlilerin Orta Asya’daki Altay Dağları’nın güneyinde yaşayan halklara daha MÖ 177 gibi erken bir tarihte verdiği “tie-le” (鐵勒) veya “tu-jue” (突厥) adında yansıtılmış olabilir. 7. yüzyıla ait Çin kitabı “Zhou Kitabı”, “Türk” adının etimolojisini “miğfer”den türediğini, ismin Çinlilerin Altay Dağları’nda çalıştığı bir dağın şeklinden geldiğini açıklayarak sunar.
• Yunan ve Latin Kaynaklarında “Tourkia”: Pomponius Mela, Azak Denizi’nin kuzeyindeki ormanlarda “Turcae”den bahsederken, Yaşlı Plinius aynı bölgedeki halklar arasında “Tyrcae”yi listeler. Yunanca “Tourkia” (Τουρκία) adı, Bizans imparatoru ve bilgini VII. Konstantinos Porfirogennetos tarafından “De Administrando Imperio” adlı kitabında kullanılmıştır; ancak onun kullanımında “Türkler” her zaman Macarlara atıfta bulunmuş ve Macaristan “Tourkia” (Türklerin Ülkesi) olarak adlandırılmıştır. Benzer şekilde, Karadeniz ve Hazar Denizi’nin kuzey kıyılarındaki bir Türk devleti olan Orta Çağ Hazar Kağanlığı da Bizans kaynaklarında “Tourkia” olarak anılmıştır. Ancak Bizanslılar daha sonra bu adı, 1071 Malazgirt Savaşı’nı takip eden yüzyıllarda Selçuklu kontrolündeki Anadolu topraklarını tanımlamak için kullanmaya başlamışlardır. Orta Çağ Yunanca ve Latince terimleri, günümüzde Türkiye olarak bilinen coğrafi alanı her zaman belirtmemiştir. Bunun yerine, Selçukluların ortaya çıkışına ve 14. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun yükselişine kadar, çoğunlukla Hazar ve Orta Asya bozkırlarının diğer kağanlıklarını içeren bir terim olan Tartarya ile eş anlamlıydılar.
• Arap Kaynaklarında “Turkiyya”: Arapça kökenli “Turkiyya” (Arapça: تركية) kelimesi, “ad-Dawlat at-Turkiyya” (Arapça: الدولة التركية “Türklerin Devleti” veya “Türk Devleti”) şeklinde, Mısır, Filistin, Lübnan, Suriye, Hicaz ve Sirenayka’yı kapsayan Orta Çağ Memlük Sultanlığı için tarihi olarak resmi bir ad olarak kullanılmıştır.