Milet: Felsefenin ve Bilimin Beşiği, Antik Dünyanın Kolonizatör Liman Kentinin Binlerce Yıllık Öyküsü!

Batı Anadolu’nun Kadim Limanı ve Düşünce Merkezi: Miletos

Milet (Klasik Yunanca: Μίλητος, Latince: Miletus, Hititçe: Millawanda), Anadolu’nun batısında, Ege Bölgesi’nde, Büyük Menderes Nehri’nin (antik Meander) denize döküldüğü yere çok yakın bir konumda kurulmuş tarihi bir liman şehridir. Günümüzde Aydın ilinin Didim ilçesine bağlı Akkoy’un 5 km kuzeyinde, Balat köyü yakınlarında bir harabe halinde bulunan Milet, limanının Büyük Menderes tarafından alüvyonlarla doldurulması sonucu denizden yaklaşık 10 km içeride kalmıştır. Antik çağın en önemli ticaret, sanat ve bilim merkezlerinden biri olan Milet, binlerce yıllık zengin bir tarihe sahiptir.

Milet Neresidir? Coğrafi Konumu ve Önemi

Antik Milet kenti, İyonya bölgesinin en önemli yerleşimlerinden biri olarak kabul edilir. Tarihi boyunca dört farklı limana sahip olması, deniz ticaretindeki üstünlüğünü pekiştirmiştir. Stratejik konumu, onu Ege ve Akdeniz ticaret yollarının kesişim noktası haline getirmiştir.

Tarihin Derinliklerinden Günümüze Milet

• İlk Yerleşimler: Cilalı Taş Devri ve Bronz Çağı (Girit-Minos İlişkileri): Miletos ve çevresindeki yerleşimin izleri Cilalı Taş Devri’ne (MÖ 3500-3000) kadar uzanmaktadır. Bölgedeki ilk yerleşimcilerin hayvancılık ve deniz ürünleri ile geçindiği düşünülmektedir. Bronz Çağı’nda (MÖ 1900 civarı) Girit Minos Uygarlığı ile ticari ilişkiler kurulmuş, bu da Miletos’un Ege Denizi üzerinden geliştiğini göstermektedir. Antik efsanelere göre şehrin ilk sakinleri Girit’ten gelmiş, Sarpedon önderliğinde yeni bir şehir kurulmuştur.
• Hitit Kaynaklarında Millawanda: Miletos’a dair ilk yazılı kaynaklar Geç Bronz Dönemi’ne ait Hitit metinleridir. Kent, Hitit kaynaklarında “Millawanda” veya “Milawata” olarak geçmektedir. Yaklaşık MÖ 1320’de Arzavalı Uhha-Ziti’nin Hititlere karşı isyanına destek verdiği için Hitit Kralı II. Murşili’nin generalleri tarafından saldırıya uğramış ve kısmen yanmıştır. Tawagalawa ve Milwata mektupları gibi Hitit belgeleri, Miletos’un bu dönemde Ahhiyawa (muhtemelen Miken Yunan devleti) ve Hititler arasında önemli bir siyasi aktör olduğunu göstermektedir.
• Antik Yunan Çağında Parlayan Bir Yıldız: İyonya’nın Gücü: Yunan Karanlık Çağları’nın ardından Anadolu’ya gelen İyonyalı koloniciler tarafından yeniden kurulan Miletos, İyonya’nın 12 şehrinden en önemlilerinden biri haline gelmiştir. Özellikle MÖ 7. ve 6. yüzyıllarda altın çağını yaşamış, Karadeniz ve Akdeniz’de Trabzon, Sinop ve Kırım dahil 90’dan fazla koloni kurarak büyük bir deniz imparatorluğu merkezi olmuştur. Bu dönemde Milet, Anadolu kıyılarında sanat, bilim ve felsefenin merkezi olarak parlamıştır. Milet Ekolü olarak bilinen düşünce akımının öncüleri Thales (MÖ 582’de güneş tutulmasını hesaplamıştır), Anaksimenes, Anaksimandros ve Hekataios gibi filozoflar buradan çıkmıştır. Şehir planlamacısı Hippodamos tarafından geliştirilen ızgara planlı şehir sistemi ilk kez Milet’e uygulanmıştır. Lidya Krallığı ile yakın ilişkiler kuran Milet, MÖ 546’da Pers Ahameniş İmparatorluğu’nun egemenliğine girmiştir. MÖ 502’de Perslere karşı başlayan İyonya İhtilali’ne Milet tiranı Aristagoras liderlik etmiş, ancak isyanın bastırılmasıyla şehir yakılıp yıkılmıştır. MÖ 479’da Mykale Deniz Savaşı’ndaki Yunan galibiyetinden sonra Pers nüfuzundan kurtulmuştur. Ancak MÖ 403’ten sonra tekrar Pers idaresine girmiştir.
• Helenistik, Roma ve Bizans Dönemlerinde Milet: MÖ 334’te Büyük İskender tarafından fethedilen Milet, onun ölümünden sonra Antigonoslar ve Selevkoslar tarafından yönetilmiştir. MÖ 133’te Roma İmparatorluğu’nun Asya Eyaleti’ne bağlanmıştır. Roma döneminde yeniden görkemli günlerine dönen şehrin günümüze ulaşan kalıntılarının çoğu bu döneme aittir. Hristiyanlığın erken dönemlerinde de önemli bir merkez olan Milet, Yeni Ahit’te Havari Pavlus’un ziyaret ettiği yerlerden biri olarak geçer. Bizans İmparatorluğu döneminde limanının dolması ve idari önemini yitirmesiyle küçülmüş, Palatia adı verilen kale çevresine çekilmiştir.
• Selçuklu ve Osmanlı İzleri:

11. yüzyıl sonlarında Selçukluların eline geçen Milet limanı, Venediklilerle ticaret için kullanılmaya devam etmiştir. Daha sonra Menteşe Oğulları ve nihayet Osmanlı egemenliğine giren şehirde, 1404 yılında Menteşe Beyi İlyas Bey tarafından bir cami, medrese ve hamamdan oluşan bir külliye yaptırılmıştır. Ancak limanın tamamen dolmasıyla Milet zamanla terk edilmiştir.

Milet’in Arkeolojik Zenginliği: Kazılar ve Kalıntılar

Miletos’ta ilk arkeolojik kazılar 1873’te Fransız Olivier Rayet tarafından başlatılmış, ardından Alman arkeolog Theodor Wiegand tarafından kapsamlı çalışmalar yürütülmüştür. Savaşlar ve çeşitli nedenlerle kesintiye uğrayan kazılar, Amerikalı Carl W. Blegen ve daha sonra Alman Manfred Korfmann (Tübingen Üniversitesi) tarafından sürdürülmüş, günümüzde ise Almanya Bochum’daki Ruhr Üniversitesi tarafından organize edilmektedir.

Görkemli Bir Geçmişin Tanıkları: Milet’in Önemli Yapıları

Milet antik kentinde günümüze ulaşan başlıca yapılar şunlardır:

• Tiyatro: 15.000 kişilik kapasitesiyle Anadolu’nun en büyüklerinden biridir. MÖ 4. yüzyılda yapılıp Roma döneminde genişletilmiştir.
• Faustina Hamamı: Roma İmparatoru Marcus Aurelius’un karısı Faustina tarafından MS 161-180 yıllarında yaptırılmıştır.
• Agoralar (Pazar Yerleri): Kuzey, Batı ve özellikle anıtsal giriş kapısı Berlin’deki Bergama Müzesi’ne taşınan Güney Agorası.
• Bouleuterion: 1.500 kişilik şehir senatosu toplantı salonu.
• Nymphaeum: Heykellerle süslü, üç katlı mermer halk havuzu ve çeşmesi.
• Delphinion: Şehrin ana tapınağı olan Apollon Delphinios Tapınağı.
• Stadion: Antik spor müsabakalarının yapıldığı alan.
• Athena Tapınağı: Şehrin en eski yapılarından biri (MÖ 5. yüzyıl).
• Kutsal Yol ve Kutsal Kapı (Demir Kapı): Şehrin önemli geçiş noktaları.
• Liman Anıtı: MÖ 31’deki Actium Deniz Savaşı anısına yapılmıştır.
• Diğer Dini Yapılar: Serapis Tapınağı, Asklepios Tapınağı, Sinagog ve çeşitli Bizans kiliseleri.
• İlyas Bey Camii: 1404 tarihli, Menteşe Beyliği döneminden kalan önemli bir İslami eser.

Milet’in Mirası: Yurt Dışına Götürülen Eserler

Milet’ten çıkarılan birçok önemli eser, özellikle 20. yüzyıl başlarındaki kazılar sırasında yurt dışına götürülmüştür. Bunların en bilineni, Güney Agora’nın anıtsal giriş kapısı olan Milet Pazar Kapısı’dır ve bugün Berlin’deki Bergama Müzesi’nde sergilenmektedir. Paris Louvre Müzesi gibi başka müzelerde de Milet kökenli eserler bulunmaktadır. İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Didim’deki Milet Müzesi de kentten çıkarılan önemli eserlere ev sahipliği yapmaktadır.

 

 Blog metinlerimizi beğendiyseniz, asıl macera Anlatika Mağaza‘da sizi bekliyor!

Yüzlerce e-kitap arasından size hitap edeni bulun ve okuma listenizi hemen zenginleştirin. Yeni yazarlar, farklı konular ve sınırsız bilgi… Hadi, Keşfet!

 Anlatika E-Kitap Dünyasına Adım Atın: https://www.shopier.com/anlatika