Hazımsızlık Evreni Yaratabilir mi? Kuba Mitolojisinde “Kusan Tanrı” Bumba’nın Eşsiz Hikayesi

Dünya mitolojilerinde yaratılış genellikle görkemli bir sözle, bir dansla ya da çamurdan şekil vermeyle başlar. Ancak Orta Afrika’nın kalbinde, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde yaşayan Kuba (Bushongo) halkı için evrenin başlangıcı çok daha fiziksel ve belki de biraz rahatsız edici bir olaya dayanır: Şiddetli bir mide ağrısı. Yaratıcı tanrı Bumba‘nın (veya Mbombo’nun) hikayesi, yalnızlığın ve fiziksel bir arınmanın nasıl kozmik bir düzene dönüştüğünün en ilginç örneğidir.

Başlangıçta Sadece Su, Karanlık ve Bumba Vardı

Kuba inancına göre, zamanın başlangıcında ne ışık vardı ne de kara parçası. Her yer uçsuz bucaksız karanlık sularla kaplıydı. Bu hiçliğin ortasında sadece Bumba vardı. Bumba, devasa boyutlarda ve beyaz renkli bir varlık olarak tasvir edilir. Ancak bu kudretli tanrı mutsuzdur; çünkü evrende yapayalnızdır ve korkunç bir mide sancısı çekmektedir.

İlk Kusma: Işığın Doğuşu

Bumba’nın midesindeki ağrı dayanılmaz bir hal aldığında, kozmik bir olay gerçekleşir. Bumba; Güneş’i, Ay’ı ve Yıldızları kusar.

Bu eylem, zincirleme bir reaksiyon başlatır. Güneş’in kavurucu ısısı okyanuslara vurduğunda, sular buharlaşmaya başlar. Suların çekilmesiyle bulutlar gökyüzünde belirir ve okyanusun altındaki kara parçaları (yeryüzü) ortaya çıkar. Bumba’nın “hazımsızlığı”, aslında dünyanın coğrafi oluşumunun tetikleyicisidir.

İkinci Kusma: Yaşamın 9 Mimarı

Sular çekilip dünya kuruduğunda, Bumba’nın sancıları henüz bitmemiştir. İkinci bir dalgayla, yeryüzünün ilk canlılarını, yani 9 Hayvanı kusar. Bunlar sıradan hayvanlar değildir; her biri kendi türünün atası ve yaratıcısı olacak olan “arketip” varlıklardır:

1. Leopar (Koy Bumba): Gücün simgesi.

2. Kartal (Ponga Bumba): Gökyüzünün hakimi.

3. Timsah (Ganda Bumba): Suların korkulu rüyası.

4. Balık (Yo Bumba): Denizlerin atası.

5. Kaplumbağa (Kono Bumba)

6. Kara Leopar (Tsetse Bumba): (Bazı versiyonlarda şimşek olarak da geçer).

7. Beyaz Balıkçıl (Nyanyi Bumba)

8. Keçi (Budi): Boynuzlu hayvanların atası.

9. Böcek (Kubat): Tüm böceklerin atası.

Bu “ilk hayvanlar”, daha sonra dünyadaki diğer tüm canlıları yarattılar. Örneğin balıkçıl tüm kuşları, timsah tüm sürüngenleri, keçi ise tüm boynuzlu hayvanları meydana getirdi. Bumba son olarak insanları da kustu, ancak hiyerarşide insanlar bu hayvanlardan sonra geliyordu.

Oğulların Katkısı ve Ateşin Hediyesi

Bumba’nın yaratım süreci bittikten sonra, görevi üç oğlu devraldı. Onlar da dünyanın eksik kalan parçalarını tamamladılar:

• Nyonye Ngana: Beyaz karıncaları yaratmaya çalıştı ama bu çaba sırasında öldü.

• Chonganda: Dünyadaki tüm bitkileri, ağaçları ve çiçekleri yarattı.

• Chedi Bumba: “Uçurtma” kuşunu (bir tür yırtıcı kuş) yarattı.

Bumba, yarattığı evreni ve üzerindeki canlıları izledi. İnsanların karanlıkta ve savunmasız olduğunu görünce, onlara son ve en büyük hediyesini verdi: Ateş bilgisi. Ateş sayesinde insanlar yemeklerini pişirebildi, ısınabildi ve vahşi hayvanlardan korunabildi. Görevi tamamlanan Bumba, gökyüzüne çekilerek yarattığı dünyayı insanlara (ve yönetici olarak atadığı Loko Yima’ya) emanet etti.

Anlatika‘da incelediğimiz diğer yaratılış destanlarına kıyasla, Bumba’nın hikayesi eşsizdir. Çünkü burada yaratılış, bilinçli bir “tasarım”dan ziyade, tanrısal bir “rahatlama” ve içsel bir dışavurum olarak gerçekleşir. Acıdan güzelliğin, karanlıktan ışığın doğabileceğini anlatan bu mit, Afrika’nın sözlü geleneğinin en güçlü örneklerinden biridir.