Kılıç, Haç ve Yeni Bir Başkent: Dünyanın Kaderini Değiştiren İmparator Büyük Konstantin

Tarihte çok az lider, dünyanın seyrini Büyük Konstantin kadar kökten ve kalıcı bir şekilde değiştirmiştir. O, Roma İmparatorluğu’nu 3. Yüzyıl Krizinin enkazından çıkaran bir askeri deha; imparatorluğu yönetmek için kurulan “Dörtlü Yönetim” (Tetrarşi) sistemini yıkarak tek başına iktidara yürüyen acımasız bir politikacı; Hristiyanlığı zulüm gören bir tarikattan devletin ana direği haline getiren bir vizyoner ve en önemlisi, adını bin yıldan fazla taşıyacak yeni bir başkentin, Konstantinopolis‘in (bugünkü İstanbul) kurucusudur. Onun 306’dan 337’ye kadar süren saltanatı, Antik Çağ’ı kapatan ve Orta Çağ’ı başlatan bir dönüm noktasıdır.

Kaostan Doğan Yükseliş: Tetrarşi’nin Çöküşü

Konstantin’in hikayesi, İmparator Diocletianus’un kurduğu dâhiyane ama kırılgan bir sistemin, yani Tetrarşi’nin içinde başlar. Diocletianus, imparatorluğu dört farklı lidere bölerek iç savaşları bitirmeyi amaçlamıştı. Konstantin’in babası Constantius I, bu dörtlü sistemin Batı’daki Sezar’ıydı. Konstantin, gençliğini Diocletianus ve Galerius’un saraylarında, Doğu’da bir nevi soylu bir rehine olarak geçirdi. Burada hem askeri eğitim aldı hem de devlet yönetimini öğrendi.

25 Temmuz 306’da, babası Constantius, Britanya’daki Eboracum (York) kenti yakınlarında öldüğünde, babasının askerleri tereddüt etmeden oğlu Konstantin’i “Augustus” (İmparator) ilan ettiler. Bu, Diocletianus’un liyakate dayalı sistemine karşı, ordunun “hanedan” tercihini gösteren açık bir isyandı. Bu hamle, Tetrarşi sistemini dinamitleyen ve yıllarca sürecek kanlı bir iç savaşlar zincirini başlatan ilk kıvılcım oldu.

“Bu İşaretle Fethet!”: Milvian Köprüsü ve Hristiyanlık

Konstantin’in iktidar yürüyüşündeki en kritik an, 312 yılında, İtalya’yı yöneten Maxentius’a karşı çıktığı seferdi. Sayıca az olan ordusuyla Roma’nın kapılarına dayandığında, efsaneye göre tarihi değiştirecek o ilahi müdahaleyi yaşadı. Hristiyan tarihçi Eusebios’a göre, Konstantin ve ordusu, güneşin önünde bir haç sembolü ve “In Hoc Signo Vinces” yani “Bu İşaretle Fethet!” yazısını gördü.

Konstantin, bu işareti Hristiyanların Tanrısından bir mesaj olarak kabul etti. Askerlerinin kalkanlarına Hristiyan sembolü olan “Chi-Rho” (Kİ-RO) işaretini çizdirdi ve savaşa girdi. Milvian Köprüsü Muharebesi‘nde Maxentius’un ordusunu mucizevi bir şekilde yendi, Maxentius Tiber Nehri’nde boğuldu ve Konstantin, Batı Roma’nın tek hâkimi oldu.

Bu zafer, “Konstantin’in Dönüşü” olarak bilinir. Onun Hristiyanlığı kabulü, samimi bir inançtan mı, yoksa dâhiyane bir siyasi hamleden mi kaynaklandığı bugün bile tartışılsa da, sonuçları kesindi. 313 yılında, Doğu’nun imparatoru Licinius ile birlikte Milano Fermanı‘nı yayınladı. Bu ferman, Hristiyanlığa yapılan zulmü resmen sona erdirdi ve imparatorluk genelinde din özgürlüğünü garanti altına aldı. Konstantin, Hristiyan kilisesini aktif olarak desteklemeye, kiliseler inşa ettirmeye ve piskoposlara büyük ayrıcalıklar tanımaya başladı.

Tek Hükümdar, Yeni Başkent: Konstantinopolis’in Doğuşu

Konstantin’in imparatorluk vizyonu, iktidarı paylaşmaya dayalı değildi. 313’ten sonra imparatorluğu Licinius ile paylaştığı dönem, artan bir gerilimle geçti. Konstantin kendini Hristiyanların koruyucusu olarak konumlandırırken, Licinius eski pagan tanrılarına bağlı kalmayı sürdürdü. İki lider arasındaki kaçınılmaz savaş, 324 yılında Konstantin’in zaferiyle sonuçlandı. Licinius’un idam edilmesiyle Konstantin, Diocletianus’un yıktığı şeyi yeniden kurdu: Roma’nın tek ve tartışmasız hükümdarlığını.

Tek hükümdar olarak, imparatorluğun ağırlık merkezini kalıcı olarak Doğu’ya kaydırmaya karar verdi. Stratejik olarak Asya ve Avrupa’nın birleştiği noktada bulunan antik Yunan kenti Byzantion‘u (Bizans) seçti. Şehri altı yıl içinde, Roma’yı model alan devasa bir yeniden inşa projesiyle baştan yarattı. Devasa surlar, hipodrom, saraylar, forumlar ve kiliselerle donatılan bu yeni başkente kendi adını verdi: Konstantinopolis (Konstantin’in Şehri). 11 Mayıs 330’da resmen açılan bu şehir, “Yeni Roma” olarak bin yıldan fazla bir süre imparatorluğun kalbi olacaktı.

Reformlar, Cinayetler ve Miras

Konstantin, Diocletianus’un başlattığı birçok reformu devam ettirdi ve geliştirdi:

• Ordu Reformu: Orduyu, sınırları koruyan (Limitanei) ve imparatorla birlikte hareket eden mobil bir saha ordusu (Comitatenses) olarak ikiye ayırdı.

• Ekonomik Reform: “Solidus” adı verilen yeni ve istikrarlı bir altın para birimi yarattı ki bu para, Bizans İmparatorluğu’nun sonuna kadar temel para birimi olarak kaldı.

• İznik Konsili (325): Kilisenin koruyucusu olarak, Hristiyanlık içindeki Arianizm tartışmasını çözmek için ilk ekümenik konsil olan İznik Konsili‘ni bizzat topladı. Bu, imparatorun dini otorite üzerinde de hak iddia etmesinin başlangıcıydı.

Ancak onun saltanatı, karanlık trajedilerden de muaf değildi. 326 yılında, bilinmeyen bir sebeple, ilk oğlu ve başarılı komutanı Crispus‘u ve hemen ardından karısı Fausta‘yı (bir rivayete göre hamamda boğdurarak) idam ettirdi. Bu aile faciasının ardındaki sırlar, saray tarafından örtbas edildi ve tarihin karanlık sayfalarında kaldı.

337 yılında, Perslere karşı yeni bir sefere hazırlanırken hastalanan Büyük Konstantin, ölüm döşeğinde vaftiz edilerek bir Hristiyan olarak öldü. O, Anlatika‘da incelediğimiz gibi, tarihin en çelişkili ama en etkili liderlerinden biridir: Acımasız bir savaşçı, dindar bir Hristiyan (ya da dâhi bir oportünist), bir aileyi yok eden bir baba ve yeni bir dünya düzeni kuran bir vizyoner. Mirası, Roma’nın pagan geçmişini Hristiyan geleceğine bağlayan köprü oldu ve kurduğu şehir, onun adını binlerce yıl yaşattı.